میتواند کشاورزی را از سلطه واسطهها رها کرده و به پلی مطمئن برای پیوند با بازار بدل سازد
مازندران از دیرباز بهعنوان یکی از کانونهای اصلی تولیدات کشاورزی ایران شناخته شده است. اقلیم معتدل، خاک حاصلخیز و دسترسی مستقیم به دریای خزر، این استان را در موقعیتی قرار داده که میتواند نهتنها تأمینکننده بخش قابل توجهی از نیاز داخلی باشد، بلکه به بازیگری مؤثر در تجارت منطقهای و فرامنطقهای نیز بدل شود. با این وجود، مسیر دستیابی به این جایگاه تاکنون با چالشهایی جدی همراه بوده است. کشاورزان مازندرانی با وجود تلاش فراوان، همواره با مسئله فروش محصولات به قیمت واقعی، بیثباتی در دریافت مطالبات و حضور پررنگ واسطهها مواجه بودهاند. در چنین شرایطی، دسترنج تولیدکننده غالباً با بهایی کمتر از ارزش واقعی به فروش میرسد و بخش اعظم سود به جای کشاورز، نصیب دلالان و واسطهها میشود.
ریشه این وضعیت در نبود یک سازوکار مالی شفاف و مطمئن نهفته است. هنگامی که اعتماد مستقیم میان تولیدکننده و خریدار خارجی شکل نمیگیرد، فضای معامله برای حضور واسطهها فراهم میشود. خریدار خارجی نسبت به کیفیت محصول تردید دارد و کشاورز نسبت به دریافت وجه معامله مطمئن نیست. این خلأ اعتماد، همان نقطهای است که اعتبارات اسنادی میتواند آن را پر کند. اعتبار اسنادی قراردادی بانکی است که پرداخت وجه معامله را منوط به ارائه اسناد و مدارک معتبر میکند. به این ترتیب، فروشنده مطمئن است که پول خود را دریافت خواهد کرد و خریدار نیز آسوده خاطر است که پرداخت تنها پس از تحویل صحیح کالا انجام میشود.
استفاده از این ابزار مالی در کشاورزی مازندران میتواند تحولی بنیادین ایجاد کند. تصور کنید باغداری در آمل یا رامسر بتواند مستقیماً با خریدار روسی یا قزاق قرارداد ببندد. در چنین شرایطی، بانکهای ایرانی و خارجی بهعنوان نهادهای تضمینکننده وارد عمل میشوند. محصول از طریق بنادر امیرآباد یا نوشهر راهی بازار هدف میشود و پرداخت وجه بدون کوچکترین نگرانی در چارچوب LC انجام میگیرد. نتیجه این فرآیند آن است که واسطهها نقش حداقلی پیدا میکنند، سهم کشاورز از زنجیره ارزش افزایش مییابد و صادرات استان نیز به شکلی شفاف و پایدار دنبال میشود.
مزیت مازندران آن است که بهطور مستقیم با کشورهای حوزه خزر همسایه است؛ کشورهایی که بخش قابل توجهی از نیاز غذایی خود را از واردات تأمین میکنند. روسیه، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان بازارهایی تشنه برای محصولات تازه مازندران هستند. بهرهگیری از اعتبارات اسنادی در این مبادلات، در کنار توافقهای پولی دوجانبه، میتواند راه را برای استفاده از ارزهای محلی همچون روبل، منات یا تنگه هموار کند. چنین رویکردی علاوه بر کاهش هزینههای ناشی از تبدیل ارز، سرعت و شفافیت مبادله را افزایش داده و کشور را در برابر محدودیتهای بانکی و فشارهای سیاسی مقاومتر میسازد. به بیان دیگر، ارزهای محلی در چارچوب LC نهتنها ابزار تسهیلکننده تجارتاند بلکه ابزاری راهبردی برای استقلال مالی و تعمیق همکاریهای منطقهای نیز محسوب میشوند.
فرصتهای مازندران به بازارهای خزر محدود نمیشود. محصولات باغی و ارگانیک این استان ظرفیت بالایی برای حضور در بازار اروپا دارند. تقاضای روزافزون اروپا برای محصولات تازه و سالم در کنار برند بالقوه مازندران در تولید محصولات طبیعی، امکان حضور پررنگ در این بازار را فراهم میکند. با این حال، خریداران اروپایی بدون وجود یک ابزار مالی معتبر حاضر به همکاری مستقیم با تولیدکنندگان خرد نخواهند شد. در چنین شرایطی، اعتبار اسنادی میتواند به مثابه گذرنامه مالی عمل کند و به کشاورزی مازندران اجازه دهد با اطمینان و پشتوانه بانکی وارد این بازار رقابتی شود.
برای تحقق این چشمانداز، مجموعهای از اقدامات مکمل ضروری است. بانکهای عامل در مازندران باید ظرفیتهای لازم برای ارائه خدمات اعتبارات اسنادی به بخش کشاورزی را تقویت کنند. تعاونیها و تشکلهای کشاورزی باید با هدف تجمیع توان تولیدکنندگان خرد شکل گیرند تا امکان انعقاد قراردادهای بزرگتر فراهم شود. دولت و نهادهای سیاستگذار نیز باید از طریق توافقهای پولی دوجانبه و چندجانبه، زمینه حقوقی و عملی استفاده از ارزهای محلی را ایجاد کنند. افزون بر این، ارتقای زیرساختهای حملونقل، بستهبندی و زنجیره سرد از ضروریترین پیششرطها برای رساندن محصولات با کیفیت استاندارد به بازارهای هدف است.
آیندهای که از این رهگذر ترسیم میشود روشن و امیدبخش است. میتوان روزی را تصور کرد که باغدار مازندرانی پس از برداشت محصول، بدون دغدغه از طریق اعتبارات اسنادی با خریدار خارجی قرارداد امضا کند، بانکها تضمین پرداخت را بر عهده بگیرند و محصول از بنادر استان مستقیماً راهی بازارهای روسیه یا اروپا شود.
در چنین ساز و کاری، نهتنها کشاورز سهم واقعی خود را از زنجیره ارزش دریافت میکند، بلکه مصرفکننده خارجی نیز محصول ایرانی را با کیفیت بالا و قیمت منصفانه به دست میآورد. این فرایند در نهایت به تثبیت جایگاه مازندران بهعنوان قطب صادرات کشاورزی در حاشیه خزر و پیوندی پایدار با بازارهای اروپایی خواهد انجامید.
نویسنده: امید رنجبر عمرانی