راه عبور از ناترازی آب، مدرنسازی کشاورزی و افزایش بهرهوری منابع آبی با اصلاح الگوی کشت است
آب بهعنوان اصلیترین منبع حیاتی کشور، ستون امنیت غذایی، اقتصادی و زیستمحیطی ایران است. استان مازندران با برخورداری از منابع طبیعی گسترده، زمینهای حاصلخیز و تنوع بالای محصولات کشاورزی، همواره بهعنوان قطب کشاورزی کشور شناخته شده است. با این حال، فشارهای روزافزون جمعیتی، تغییرات اقلیمی و استمرار روشهای سنتی کشاورزی موجب شده است که حتی این استان پرآب نیز با بحران ناترازی آب مواجه شود. این ناترازی، نه تنها تهدیدی برای امنیت غذایی و معیشت کشاورزان است، بلکه پایداری محیطزیست و ظرفیت تولید اقتصادی منطقه را نیز در معرض خطر قرار داده است.
یکی از دلایل اصلی ناترازی آب در مازندران، الگوی کشت ناپایدار است. کشت گسترده برنج و مرکبات با وجود ارزش اقتصادی و فرهنگی، فشار قابل توجهی بر منابع آبی وارد میکند. دادههای میدانی نشان میدهد که تولید هر هکتار برنج به بیش از ۱۰ هزار متر مکعب آب نیاز دارد، در حالی که بسیاری از محصولات کمآببر مانند دانههای روغنی و گیاهان دارویی، کمتر از یک چهارم این میزان آب مصرف میکنند. این عدم تناسب بین الگوی کشت و ظرفیت منابع در بلندمدت تهدیدی جدی برای پایداری کشاورزی استان است.
علاوه بر این، روشهای سنتی آبیاری بهویژه آبیاری غرقابی، هدررفت چشمگیری ایجاد میکنند. برآوردها نشان میدهد که بیش از ۵۰ درصد آب مصرفی در این شیوه از دسترس خارج میشود و علاوه بر اتلاف منابع، باعث کاهش حاصلخیزی خاک و افزایش شیوع آفات و بیماریها نیز میگردد. فشار مضاعف بر منابع آب، کاهش سطح آبهای زیرزمینی، خشک شدن چشمهها و مهاجرت روستاییان، پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم این شیوهها هستند.
تغییرات اقلیمی نیز چالشهای مدیریت منابع را تشدید کرده است. بارشهای نامنظم، خشکسالیهای مکرر و سیلابهای ناگهانی، پیشبینی و برنامهریزی در بخش کشاورزی را با دشواری مواجه کرده و ضرورت اتخاذ راهکارهای علمی و پایدار را بیش از پیش برجسته میسازد.
راهبرد اصلی عبور از ناترازی آب، تمرکز بر افزایش بهرهوری و مدرنسازی کشاورزی است. نخستین گام در این مسیر، جایگزینی سامانههای سنتی آبیاری با سامانههای نوین قطرهای و بارانی است. تجربههای موفق در برخی باغهای مرکبات استان نشان میدهد که این اقدام میتواند مصرف آب را تا ۵۰ درصد کاهش دهد و در عین حال، بهرهوری محصول و کیفیت آن را افزایش دهد.
گام دوم، اصلاح الگوی کشت است. کاهش سطح زیرکشت محصولات پرآببر و جایگزینی آنها با محصولات کمآببر و با ارزش افزوده بالا مانند سبزیجات، صیفیجات گلخانهای و گیاهان دارویی، فشار بر منابع آب را کاهش میدهد و همزمان درآمد کشاورزان را ارتقا میبخشد. توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، ایجاد زنجیره ارزش و تثبیت بازار، انگیزه برای تغییر الگوهای پرمصرف را تقویت میکند و به پایداری اقتصادی و محیطزیستی منجر میشود.
گام سوم، توسعه کشاورزی گلخانهای و هوشمند است. با بهرهگیری از فناوریهای نوین شامل حسگرهای رطوبت خاک، سامانههای کنترل دما و نور، سیستمهای پایش دیجیتال و پهپادهای کشاورزی، مصرف آب به حداقل رسیده و مدیریت تولید بهصورت علمی و پیشبینیپذیر انجام میشود. این مدل کشاورزی، بهرهوری منابع آب را به حداکثر میرساند و کیفیت محصولات را ارتقا میدهد، در حالی که ریسک ناشی از تغییرات اقلیمی را کاهش میدهد.
بازچرخانی و استفاده مجدد از پسابهای تصفیهشده شهری و صنعتی نیز بخشی از راهبردهای جامع مدیریت آب است. این اقدام ضمن صرفهجویی در مصرف آب شیرین از آلودگی محیطزیست جلوگیری کرده و امکان توسعه پایدار را فراهم میسازد. مدیریت هماهنگ منابع سطحی و زیرزمینی بهویژه در فصول کمبارش از مؤلفههای کلیدی امنیت آب و امنیت غذایی استان است.
توانمندسازی کشاورزان و تغییر فرهنگ مصرف دیگر رکن این تحول است. آموزش، مشاوره فنی و حمایتهای مالی، موانع پذیرش فناوریهای نوین را کاهش میدهد و انگیزه کشاورزان را برای تغییر افزایش میدهد. کشاورزی که میبیند با تغییر الگوی کشت و بهرهگیری از سامانههای نوین، هم منابع آب حفظ میشود و هم درآمد او افزایش مییابد به حامی اصلی این تغییر تبدیل خواهد شد.
نقش سیاستگذاران و دولت در این میان حیاتی است. تدوین سیاستهای حمایتی هوشمند، قیمتگذاری منطقی آب و انرژی و هدایت یارانهها و تسهیلات به سمت فناوریهای بهرهور، روند تحول را تسریع میکند. رسانهها و سازمانهای مردمنهاد نیز با فرهنگسازی و اطلاعرسانی میتوانند زمینه پذیرش این تغییرات را در جامعه محلی فراهم سازند.
چشمانداز این راهبرد روشن و امیدبخش است. مازندران میتواند الگویی موفق از کشاورزی نوین، بهرهوری پایدار منابع آب و توسعه اقتصادی منطقهای باشد. استانی که زمانی بهدلیل وفور منابع طبیعی شناخته میشد با مدیریت علمی و فناوریهای نوین، نشان خواهد داد که حتی در شرایط محدودیت منابع نیز میتوان امنیت غذایی را تضمین کرد، محیطزیست را حفظ نمود و معیشت کشاورزان را بهبود بخشید. آینده این استان، نتیجه تصمیمات امروز است؛ انتخاب مسیر بهرهوری، نوآوری و مدرنسازی کشاورزی، زمینهساز نسلی خواهد بود که بدون نگرانی از کمآبی از مواهب طبیعی مازندران بهرهمند شود.
نویسنده: امید رنجبر عمرانی